Powrót na "Pola śmierci"

Najnowsza książka wydawnictwa Fronda „Pola śmierci. Kambodżańska Odyseja” to pozycja wyjątkowa. Otrzymujemy rzadką na naszym rynku relację osoby, która cudem przeżyła cztery tragiczne lata pod reżimem Czerwonych Khmerów w Kambodży.

Haing Ngor przed przejęciem władzy przez Czerwonych Khmerów był lekarzem prowadzącym prywatną praktykę w stolicy Kambodży Phnom Penh. Wraz ze swoją ukochaną Chang Huoy oboje planowali wspólną przyszłość. Z rosnącym niepokojem obserwowali też, jak Kambodża pogrąża się w wojnie domowej. Był to ten niespokojny czas w południowo-wschodniej Azji, gdy w Wietnamie trwała wojna z komunistyczną Północą a rodzimi komuniści, wspierani przez Związek Sowiecki i Chiny, święcili kolejne triumfy. W graniczącej z Wietnamem rolniczej Kambodży w 1970 r. doszło do wojskowego zamachu stanu i władzę w kraju przejął popierany przez Amerykanów reżim gen. Lon Nola. Kambodża nieuchronnie wchodziła w okres wojennej zawieruchy. Skorumpowany reżim, nie mający większego poparcia w społeczeństwie, oprócz walk z Vietcongiem, musiał coraz usilniej stawiać czoło występującym coraz śmielej rodzimym komunistom, którzy znaleźli poparcie wśród części rodzimej ludności Kambodży. Czerwoni Khmerzy z każdym rokiem uszczuplali coraz bardziej teren podległy władzy Lon Nola.

Wreszcie 17 kwietnia 1975 r. zdobyli stolicę Kambodży Phnom Penh. Dla Hainga Ngora i tysięcy Kambodżan zaczęła się gehenna.

Czerwoni Khmerzy, wzorując się na Chińskiej Rewolucji Kulturalnej, chcieli unicestwić stare, a zbudować całkowicie nowe społeczeństwo. Walka z tradycją, kulturą i zdobyczami cywilizacyjnymi była w tej kwestii kluczowa. W zamyśle nowych władców rewolucja miała się dokonać poprzez „pracę u podstaw” - wysłanie - a raczej wypędzenie wszystkich Kambodżan na wieś do uprawy roli. Los ten stał się również udziałem Hainga Ngora i wszystkich jego bliskich. Tylko nieliczni z nich przeżyli cztery lata komunistycznego eksperymentu…

Książka „Pola śmierci. Kambodżańska Odyseja” stanowi wstrząsający zapis tego czasu. Jej autor zmuszony był do ciężkiej, niewolniczej pracy w nieludzkich warunkach, przeżył również wyjątkowo okrutne i wyrafinowane tortury. „Dlaczego? Dlaczego zabijali tak wielu? Dla wszystkich Czerwonych Khmerów od najniższego w hierarchii, jak kędzierzawy śledczy, który odrąbał mój palec, po zawsze uśmiechniętego Cheva, zabijanie innych ludzi było rutyną. Częścią pracy, nad którą się nie zastanawiali” – oto zapis codzienności tych straszliwych dni. Zapis, który przecież jakże podobny jest do sowieckiego doświadczenia codzienności czasów grozy w naszej części Europy…

Mimo tych okropieństw historia Hainga Ngora to jednak – a może przede wszystkim - opowieść o wielkiej woli życia i triumfie nadziei – nawet wbrew nadziei.

W 1979 roku, w czasie inwazji wojsk wietnamskich na Kambodżę, Haing Ngor uciekł do Tajlandii, gdzie pracował jako lekarz w obozie dla uchodźców. W 1980 r. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Mimo braku aktorskiego doświadczenia, niespodziewanie dla siebie, został obsadzony w roli dziennikarza Ditha Prana i zagrał u boku m.in. Johna Malkovicha w nagrodzonym 4 Oscarami świetnym filmie o Kambodży „Pola śmierci”. Za tę kreację Ngor otrzymał Oscara (1985), Złoty Glob (1985) oraz nagrodę BAFTA. Jak mówił o swej roli Ngor - „doświadczenie Ditha Prana to także moje doświadczenie”.

25 lutego 1996  r. Haing Ngor został zastrzelony przed swoim domem w Los Angeles przez pospolitych rabusiów. Śledztwo nie potwierdziło udziału Czerwonych Khmerów w tym morderstwie.

Wspomnienia Hainga Ngora pod tytułem „Kambodżańska Odyseja” ukazały się w Polsce jeszcze w drugim obiegu w latach 1989 i 1990. Niniejsza, nowa edycja przygotowana przez wydawnictwo Fronda została gruntownie poprawiona oraz uzupełniona dodatkowymi materiałami.

Robert Jankowski

H. Ngor, Pola śmierci. Kambodżańska Odyseja, Fronda 2011, ss. 476.